و باز فرموده : « وَأَنْ لَيْسَ لِلإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى ، وَأَنَّ سَعْيَه سَوْفَ يُرى ، ثُمَّ يُجْزاه الْجَزاءَ الأَوْفى » « 1 » . و آياتى ديگر كه مىفهمانند بعد از مرگ ، آدمى تنها است ، و يگانه همنشين او عمل او است ، و ديگر اثرى از احكام دنيوى را در آنجا نمىبيند ، و ديگر زندگى اجتماعى و بر اساس تعاون ندارد ، و از آن علوم عمليه اى كه در دنيا به حكم ضرورت مورد عمل قرار مىداد اثرى نمىيابد ، و كيفيت ظهور عملش در آنجا و ظهور و تجسم جزاى عملش طورى است كه با زبان نمىشود بيان كرد . « * ( كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً ) * . . . » كلمه ( ناس ) معنايش معروف است ، و آن عبارت است از افرادى از انسان كه دور هم جمع شده باشند ، امت هم به همين معنا است ولى گاهى اطلاق مىشود بر يك فرد ، هم چنان كه در آيه شريفه : « إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّه » « 2 » و گاهى بر زمان نسبتا طولانى نيز اطلاق مىشود ، مانند آيه : « وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ » « 3 » و آيه : « وَلَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ » « 4 » . و نيز گاهى اطلاق مىشود بر ملت و دين هم چنان كه بعضى از مفسرين كلمه امت را در آيه شريفه : « إِنَّ هذِه أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً ، وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ » « 5 » و نيز در آيه : « إِنَّ هذِه أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ » « 6 » به اين معنا گرفته‌اند . و اصل كلمه ( امت ) از ماده « ام - يام » گرفته شده كه به معناى قصد است ، و اگر بر جماعت اطلاق شده بر هر جماعتى اطلاق نشده ، بلكه بر جماعتى اطلاق مىشود ، كه افراد آن داراى يك مقصد و يك هدف باشند ، و اين مقصد واحد رابطه واحدى ميان افراد باشد و به همين جهت توانسته‌اند اين كلمه را بر يك فرد هم اطلاق كنند ، و همچنين در ساير موارد اطلاقش معناى قصد رعايت شده .

--> ( 1 ) و اينكه انسان غير آنچه كه كرده پاداشى ندارد ، و اينكه كرده هاى خود را به زودى مىبيند و سپس به حد تمام و كامل جزاء داده مىشود . « سوره نجم آيه 41 » ( 2 ) ابراهيم امتى بود عبادتگر براى خدا . « سوره نحل آيه 120 » ( 3 ) بعد از مدتى به يادش آمد . « سوره يوسف آيه 45 » ( 4 ) و اگر عذاب را براى مدتى معين از ايشان عقب اندازيم . « سوره هود آيه 8 » ( 5 ) اين است امت ( دين ) شما كه دينى است واحد ، و منم پروردگار شما ، پس تنها از من بترسيد . « سوره مؤمنون آيه 53 » ( 6 ) اين امت ( دين ) دينى است واحد ، و منم پروردگار شما پس تنها مرا بپرستيد . « سوره انبيا آيه 92 »